[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"doc-detail-95653-es":3,"doc-seo-95653-110":30,"detail-sidebar-cat-0-es-110":91},{"code":4,"msg":5,"data":6},0,"success",{"doc_id":7,"user_id":8,"nickname":9,"user_avatar":10,"doc_module":4,"category_id":11,"category_name":12,"doc_title":13,"doc_description":14,"doc_content":15,"file_id":16,"file_url":17,"file_type":18,"file_size":19,"view_count":20,"is_deleted":4,"is_public":21,"is_downloadable":21,"audit_status":21,"page_count":22,"language":23,"language_code":24,"site_id":25,"html_lang":24,"table_of_contents":26,"faqs":27,"seo_title":13,"seo_description":14,"update_tm":28,"read_time":29},95653,2336464648322,"Aria","https://ap-avatar.wpscdn.com/avatar/2200025388227c56fec?_k=1778556882303663488",37,"Literatura","Lo que nos pasó antes cuando no hubo maíz - Mixteco de Encino Amarillo","Relato en mixteco de Encino Amarillo que narra cómo era la vida antes de que existiera el maíz y las consecuencias de esa ausencia. El texto presenta escenas de trabajo, desplazamientos y conversaciones, donde se explican necesidades, decisiones y vínculos comunitarios en torno a la supervivencia. A través de experiencias narradas y recuerdos, se contrasta un antes sin maíz con un orden posterior, mostrando enseñanzas sobre la alimentación, el cuidado mutuo y la continuidad de la memoria cultural. Incluye autoría, transcripción y notas editoriales.","Ña ntoꞌo‑ntu xinaꞌá  \ṉ ̱ ̱ ̱ ̱  \ṉ  \ntá köo nuní  \nLo que nos pasó antes cuando no hubo maíz  \nMixteco de Encino Amarillo  \nÑa ntoꞌo‑ntu xinaꞌá  \ṉ ̱ ̱ ̱ ̱̱  \ntá köo nuní  \nLo que nos pasó antes cuando no hubo maíz  \nMixteco de Encino Amarillo  \nAutor: Alberto Ramírez Romero Transcrito por: Valentín Ramírez Morelos  \nPublicado por el  \nInstituto Lingüístico de Verano, A. C.  \nOaxaca de Juárez  \nAsesor lingüístico: Bruce Beatham  \nAsesora de ortografía: Candice Beatham  \nCopyright © 2024, Instituto Lingüístico de Verano, A. C.  \n[http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/](http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/)  \nNo se puede utilizar esta obra para ˚nes comerciales. Se puede adaptar yañadir algún contenido de esta obra. Sin embargo, la nueva producción solo se puede distribuir bajo una licencia igual o similar a esta. Se debe mantener elderecho de autor así como los créditos de los autores, ilustradores, etc.  \nPrimera edición  \nLo que nos pasó antes cuando no hubo maíz  \nMixteco de Encino Amarillo  \njmx 24‑011 .5C  \nOaxaca de Juárez  \nÑa̱ xi̱ku̱u ña̱ 1960, saá ni̱xi̱yo sǒko, taköo ña̱ꞌa nu̱ní. Chíꞌi va‑ntu̱ itu, chi na̱ káchíñu kúú táta‑i.  \ṉ  \nRa̱ kuíka kúú‑ra̱ káchi‑na̱, suu kökíta‑ña̱, chi kökuntiéé‑ra̱, chi kua̱ꞌá nti̱va̱ꞌa na̱ yuví chítú nuú‑ra. Tiaa vaꞌa ntivaꞌa xikuu‑ra.  \ṉ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱ Ka̱chíñu nti̱va̱ꞌa‑ra̱, ra kua̱ꞌá nti̱va̱ꞌa músoxintiee nuú‑ra.  \ṉ ̱ ̱  \nTa kíxa̱a̱‑na̱; xa̱ kíxa̱a̱ ra̱ yóꞌo, xa̱ kíxa̱a̱ ra̱ yóꞌo xa̱ꞌá nu̱ní. Íyo va nu̱ní, suu kökíta‑ña̱ chi kua̱ꞌá nti̱va̱ꞌa na̱ yuví chítú nu̱ú‑ra̱ . Ntíꞌituku va‑ña.  \ṉ  \nTa saá ra, ni̱xi̱yo iin tiémpo ikán, köo mií nu̱ní kuxi‑ntu̱ . Saá káchi ra̱ ntii ñani‑yu̱(“Beto” xi̱naní‑ra̱):  \n―Ná ku̱ꞌu̱n‑i̱, táá. Taxi‑ún iin vurru, ra xíꞌin kuáyu̱ ná ku̱ꞌu̱n xíꞌin‑nt . Ná k ꞌn‑nt Sónú xa̱ꞌá nu̱ní, chi ikán sákee‑na̱ vichin. Iyo nu̱ní, táxi‑na̱ nií, táxi‑na̱‑ña̱ ntaꞌá‑yó. Ná kachíñu‑yó, ra sákee‑yó xíꞌin‑na̱, ra ni̱ꞌí kuaꞌá‑ntu nií.  \ṉ ̱  \n’Ra ná ku̱ꞌu̱n‑yu̱ xíꞌin ñani‑i̱, chi xa̱ káꞌnu ra̱ ña̱á. Ná ku̱ꞌu̱n‑ra̱ xíꞌin‑i̱, ná ku̱ꞌu̱n‑ntu̱ xa̱ꞌá nu̱ní, ná ku̱ꞌu̱n‑ntu̱ Sónú―káchi‑ra̱ soꞌo.  \nTa:  \n―Va̱ꞌa átu saá, átu ku̱ꞌu̱n‑ún, ñani, rantáꞌvi se̱ꞌe‑i̱. Küchiñu‑ra̱ ku̱ꞌu̱n‑ra̱; loꞌontivaꞌa‑ra―saá kachi‑ra.  \ṉ ̱ ̱ ̱ ̱  \nKúú‑ r x iin kui̱ya̱ míí saá, ta saá ra, nta̱kiꞌin‑ntu̱ ku ꞌn‑nt . Ku ꞌn kmí‑rí xíꞌin‑i̱: u̱vi̱ kúú vurru sa̱na̱ ra̱ ikán, ra u̱vi̱ vurru kúú sa̱na̱ yu̱ꞌu̱ . Nta̱kiꞌin‑ntu̱ kua̱ꞌa̱n‑ntu̱ . Ni̱xa̱a̱‑ntu̱ Sónú, kuénta na̱ Sumatí yóꞌo va kúú‑ña̱ . Míí na̱ Sumatí kúú na̱ ntiée ikán va, suu xa̱ chí Sónú kúú‑ñ .  \nIkán n ꞌn‑nt kchíñu‑nt . Skeetátu̱‑ntu̱, ta ntiée‑ntu̱ ikán tá ku̱va yo̱ó néro, ku̱va saá kúú va‑ña̱ . Tá ntiée‑ntu̱ ikán, nixaꞌan‑ntu sakee‑ntu xíꞌin‑na. Níꞌí ntixa‑ntu  \ṉ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱  \nnií. Sáko̱yo‑ntu̱ nu̱ní; kíxa̱a̱‑ntu̱ ñǔuntiée‑ntu̱ sáko̱yo‑ntu̱ nu̱ní.","cbCairb9mdkpfHSQ","https://ap.wps.com/l/cbCairb9mdkpfHSQ","pdf",1252672,2,1,26,"Spanish","es",110,"# Narración sobre el antes sin maíz\n## Vida y alimentación en ausencia de maíz\n## Conversaciones y decisiones comunitarias\n## Transformación del tiempo y la memoria","[{\"question\":\"¿De qué trata el texto “Lo que nos pasó antes cuando no hubo maíz”?\",\"answer\":\"Cuenta cómo era la vida cuando todavía no existía el maíz y qué dificultades surgían. A partir de escenas narradas, se reconstruye ese “antes” como parte de la memoria cultural.\"},{\"question\":\"¿En qué lengua está escrito el contenido?\",\"answer\":\"El documento indica que corresponde al Mixteco de Encino Amarillo.\"},{\"question\":\"¿Quiénes participaron en la autoría, transcripción y asesoría?\",\"answer\":\"Se listan el autor como Alberto Ramírez Romero y la transcripción de Valentín Ramírez Morelos, además de asesores lingüístico y ortográfico.\"}]",1784347194,40,{"code":4,"msg":31,"data":32},"ok",{"site_id":25,"language":24,"slug":33,"title":13,"keywords":34,"description":14,"schema_data":35,"social_meta":86,"head_meta":88,"extra_data":90,"updated_unix":28},"what-happened-to-us-before-there-was-maize-mixteco-de-encino-amarillo","",{"@graph":36,"@context":85},[37,53,68],{"@type":38,"itemListElement":39},"BreadcrumbList",[40,44,47,50],{"item":41,"name":42,"@type":43,"position":21},"https://docshare.wps.com","Home","ListItem",{"item":45,"name":46,"@type":43,"position":20},"https://docshare.wps.com/es/document/","Document",{"item":48,"name":12,"@type":43,"position":49},"https://docshare.wps.com/es/document/literatura/",3,{"item":51,"name":13,"@type":43,"position":52},"https://docshare.wps.com/es/document/what-happened-to-us-before-there-was-maize-mixteco-de-encino-amarillo/95653/",4,{"url":51,"name":13,"@type":54,"author":55,"headline":13,"publisher":57,"fileFormat":60,"inLanguage":24,"description":14,"dateModified":61,"datePublished":62,"encodingFormat":60,"isAccessibleForFree":63,"interactionStatistic":64},"DigitalDocument",{"name":9,"@type":56},"Person",{"url":41,"name":58,"@type":59},"DocShare","Organization","application/pdf","2026-07-26","2026-07-18",true,{"@type":65,"interactionType":66,"userInteractionCount":20},"InteractionCounter",{"@type":67},"ViewAction",{"@type":69,"mainEntity":70},"FAQPage",[71,77,81],{"name":72,"@type":73,"acceptedAnswer":74},"¿De qué trata el texto “Lo que nos pasó antes cuando no hubo maíz”?","Question",{"text":75,"@type":76},"Cuenta cómo era la vida cuando todavía no existía el maíz y qué dificultades surgían. A partir de escenas narradas, se reconstruye ese “antes” como parte de la memoria cultural.","Answer",{"name":78,"@type":73,"acceptedAnswer":79},"¿En qué lengua está escrito el contenido?",{"text":80,"@type":76},"El documento indica que corresponde al Mixteco de Encino Amarillo.",{"name":82,"@type":73,"acceptedAnswer":83},"¿Quiénes participaron en la autoría, transcripción y asesoría?",{"text":84,"@type":76},"Se listan el autor como Alberto Ramírez Romero y la transcripción de Valentín Ramírez Morelos, además de asesores lingüístico y ortográfico.","https://schema.org",{"og:url":51,"og:type":87,"og:title":13,"og:site_name":58,"og:description":14},"article",{"robots":89,"canonical":51},"index,follow",{"doc_id":7,"site_id":25},{"code":4,"msg":5,"data":92},[93,98,102,106,110,114,116,120,124,127],{"id":94,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":95,"show_sort_weight":96,"slug":97},39,"Cómic",60,"comic",{"id":99,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":100,"show_sort_weight":96,"slug":101},43,"Estilo de Vida","lifestyle",{"id":103,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":104,"show_sort_weight":96,"slug":105},38,"Examen","exam",{"id":107,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":108,"show_sort_weight":96,"slug":109},44,"General","general",{"id":111,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":112,"show_sort_weight":96,"slug":113},41,"Investigación e Informes","research-report",{"id":11,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":12,"show_sort_weight":96,"slug":115},"literature",{"id":117,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":118,"show_sort_weight":96,"slug":119},22,"Relatos y Novelas","story-novel",{"id":121,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":122,"show_sort_weight":96,"slug":123},42,"Religión y Espiritualidad","religion-spirituality",{"id":29,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":125,"show_sort_weight":96,"slug":126},"Salud y Atención Médica","healthcare",{"id":128,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":129,"show_sort_weight":96,"slug":130},24,"Tecnología","technology"]