[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"doc-detail-94778-es":3,"doc-seo-94778-110":30,"detail-sidebar-cat-0-es-110":92},{"code":4,"msg":5,"data":6},0,"success",{"doc_id":7,"user_id":8,"nickname":9,"user_avatar":10,"doc_module":4,"category_id":11,"category_name":12,"doc_title":13,"doc_description":14,"doc_content":15,"file_id":16,"file_url":17,"file_type":18,"file_size":19,"view_count":20,"is_deleted":4,"is_public":21,"is_downloadable":21,"audit_status":21,"page_count":22,"language":23,"language_code":24,"site_id":25,"html_lang":24,"table_of_contents":26,"faqs":27,"seo_title":13,"seo_description":14,"update_tm":28,"read_time":29},94778,687197207639,"Asher","https://ap-avatar.wpscdn.com/davatar_a8503ba1806abce46bf441b54a3ca4cd",22,"Relatos y Novelas","El conejo inteligente - Mixteco de Encino Amarillo - Laso rí ntíchi","Relato tradicional en mixteco titulado “El conejo inteligente”, donde un personaje conversa y debate con el “Leso”, planteando preguntas sobre por qué la gente desea o necesita ciertos actos y cómo se entiende la voluntad. A través de diálogos y respuesta por etapas, el conejo orienta la comprensión de la situación, ofrece argumentos y advierte consecuencias. El texto presenta conflictos sobre motivos y necesidad, y concluye con una explicación clara que cierra el intercambio.","Leso rí ntíchi  \nEl conejo inteligente  \nMixteco de Encino Amarillo  \nLeso rí ntíchi  \nEl conejo inteligente  \nMixteco de Encino Amarillo  \nErnesto Altamirano Palacios, Autor  \nPublicado por el  \nInstituto Lingüístico de Verano, A. C.  \nOaxaca de Juárez  \nAsesor lingüístico: Bruce Beatham  \nAsesor de ortografía: Candice Beatham  \nCopyright © 2025, Instituto Lingüístico de Verano, A. C.  \n[http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/](http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)  \nSe puede hacer uso comercial de esta obra. Se puede adaptar y añadir algún contenido de esta obra. Sin embargo, la nueva producción solo se puede distribuir bajo una licencia igualo similar a esta. Se debe mantener el derecho de autor así como los créditos de los autores, ilustradores, etc.  \nImágenes del proyecto “Arte para la Alfabetización en México”, © 2012 por el Instituto Lingüístico de Verano, A.C. bajo CC BY-SA.  \nPrimera edición  \nEl conejo inteligente  \nMixteco de Encino Amarillo  \njmx 25‑014 .5C  \nOaxaca de Juárez  \nÍyo kua̱ꞌá nuni kui̱ya̱ chí sa̱tá, tá xïn nꞌi‑n na̱xa ku̱vaka̱ꞌa̱n‑na̱ xíꞌin ki̱í, nii yo̱ó, ra kití kúú míí rí xáꞌntia chiñu míí saá. Saá ra nta̱kiꞌin táꞌan míí kití rí íyo chiñu, ra ka̱chi xíꞌintáꞌan‑rí saá:  \n―Naꞌa‑ntó ná ntatúꞌun táꞌan‑yó ña̱ na̱xa ku̱va ka̱ꞌa̱n‑yó xíꞌin ki̱í, na̱xa ki̱í kuu iin semána, na̱xa semána kúú iin yo̱ó, ra na̱xa yo̱ó kúú iin kui̱ya̱ .  \nSaá ra kixáá‑na ntátúꞌun‑na ña naxa kuva kaꞌan‑na xíꞌin  \ṉ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱ ̱  \nki̱í ra xíꞌin yo̱ó, suu xa̱ ku̱kua̱ꞌá va ntátúꞌun‑na̱, ra küvintakiꞌin táꞌan túꞌun‑na. Saá ra kachi xíꞌin táꞌan‑na saá:  \ṉ ̱ ̱  \n―Ná kana‑yó ra̱ Léso ki̱xi‑ra̱ ña̱ ná ka̱ꞌa̱n‑ra̱ xiꞌin‑yó ña̱ na̱xa ku̱va kuna̱ní‑ña̱, chi ntíchi ra̱ ikán, ra yó yóꞌokökúnta̱a̱ ini‑yó na̱xa ku̱va ka̱ꞌa̱n‑yó xíꞌin‑ña̱ .  \nSaá ra ta̱chíñu‑na̱ mayô ña̱ ná ku̱ꞌu̱n‑ra̱ xíꞌin chiñu nu̱ú míí r Léso ñ ná kix‑r . Tá n míí mayô nu̱ú míí ra̱ Léso, ka̱chi‑ra̱ saá xíꞌin‑ra̱:  \n―Á íyo táta Léso, va̱xi‑i̱ nu̱ú‑ún chi na̱ táta génteta̱chíñu yu̱ꞌu̱, ra ku̱ꞌu̱n‑ún chí kána‑na̱ ku̱ꞌu̱n‑ún. Ra nta̱kuiin míí ra̱ Léso, ka̱chi‑ra̱ saá:  \n―¿Na kúú chiñu kúni̱‑na̱ ña̱ kána‑na̱ yu̱ꞌu̱? Ra̱ ntíꞌi inikúú‑i̱, veꞌe‑i̱ sáva̱ꞌa‑i̱, chi sa̱ví va̱xi. Na̱ köo chiñu nu̱ú kúú‑na̱ña̱á, ra íyo kua̱ꞌá chiñu nu̱ú yu̱ꞌu̱ .  \nSaá ra nti̱kó míí mayô kua̱ꞌa̱n va‑ra̱, ra tá ni̱xa̱a̱‑ra̱ míí veꞌe chiñu, ka̱chi míí na̱ génte saá xíꞌin‑ra̱:  \n―¿Á va̱xi ra̱ Léso xíꞌin‑ún ña̱ ni̱xa̱ꞌa̱n‑ún xíꞌinchiñu nuú‑ra?  \ṉ ̱  \nRa nta̱kuiin míí mayô, ka̱chi‑ra̱ saá:  \n―Köníkuni̱‑ra̱ kixi‑ra̱, chi veꞌe‑ra̱ ntíꞌi náꞌa ini‑ra̱ sáva̱ꞌa‑ra̱, káchi‑ra̱ .  \nSaá ra ka̱chi‑na̱ saá xíꞌin míí mayô:  \n―Naꞌa kuꞌun tuku‑ún xíꞌin chiñu nuú‑ra ná  \ṉ ̱ ̱ ̱  \nkixi‑ra xíꞌin‑ún.  \ṉ  \nSaá ra nta̱kiꞌin tuku míí mayô kua̱ꞌa̱n tuku‑ra̱ xíꞌin chiñunu̱ú míí ra̱ Léso. Ra tá ni̱xa̱a̱‑ra̱, ka̱chi tuku‑ra̱ saá xíꞌin‑ra̱:  \n―Táta Léso, va̱xi tuku‑i̱ xíꞌin chiñu nu̱ú‑ún, chi káꞌa̱ntuku na̱ táta génte xa̱ꞌá‑ún ña̱ ná ku̱ꞌu̱n‑ún.  \nRa nta̱kuiin míí ra̱ Léso, ka̱chi‑ra̱ saá xíꞌin míí mayô:  \n―Xa̱ ka̱chi‑i̱ xíꞌin‑ntó ña̱ küvi ku̱ꞌu̱n‑i̱ vichin, chi veꞌe‑i̱ ntíꞌi ini‑i̱ sáva̱ꞌa‑i̱. Ná ntiꞌi sáva̱ꞌa‑i̱ veꞌe ví‑yu̱ sá xa̱a̱‑yu̱ .  \nRa saá ni̱xi̱yo tuku chiñu sa̱ntikó míí mayô nu̱ú míí na̱ génte.  \n―Va̱ꞌa ná kuntátu‑yó kixa̱a̱ va‑ra̱ átu saá―ka̱chi míí na̱ veꞌe chiñu.  \nSuu ni̱ya̱ꞌa u̱vi̱ ki̱í, u̱ni̱ ki̱í, ra köo míí ra̱ Léso xáa̱ míí veꞌe chiñu. Ra ta̱chiñu tuku‑na̱ míí mayô ña̱ ná ku̱ꞌu̱ntuku‑ra̱ xíꞌin chiñu nu̱ú míí ra̱ Léso, káchi‑na̱ saá:  \n―Naꞌa ku̱ꞌu̱n tuku‑ún xíꞌin chiñu mayô, ra ka̱ꞌa̱n xíꞌin‑ra̱ña̱ tá ku̱va ná kixi‑r xíꞌin‑ún ná kuu‑ñ .  \nSaá ra nta̱kiꞌin tuku míí mayô kua̱ꞌa̱n‑ra̱ xíꞌin chiñu nu̱ú míí ra̱ Léso, ra tá ni̱xa̱a̱‑ra̱ nu̱ú íyo míí ra̱ Léso, ka̱chi‑ra̱ saá xíꞌin‑ra:  \ṉ  \n―Táta Léso, va̱xi tuku‑i̱ nu̱ú‑ún, ra tá ku̱va ña̱ ná ku̱ꞌu̱nxíꞌin‑i̱ kúú‑ña̱, chi chiñu ntieé kúú ña̱ kúni̱ na̱ táta génte ña̱ ikán kána‑na̱ yóꞌo̱.  \nRa nta̱kuiin míí ra̱ Léso, káchi‑ra̱ saá:  \n―Va̱ꞌa, xíꞌin ko̱ꞌó, ra tá keꞌé sá xa̱a̱‑i̱. Na chiñu ntieé kúni̱‑na̱ ña̱ kána‑na̱ yu̱ꞌu̱, ra ra̱ ntíꞌi ini kúú‑i̱.","cbCaiscZFtkpLA6T","https://ap.wps.com/l/cbCaiscZFtkpLA6T","pdf",8883457,6,1,20,"Spanish","es",110,"# El conejo inteligente\n## Diálogos y preguntas sobre la voluntad\n## Respuestas y aclaraciones del conejo\n## Cierre del intercambio","[{\"question\":\"¿De qué trata “El conejo inteligente” en el texto?\",\"answer\":\"El texto presenta un relato con diálogos donde un conejo inteligente conversa con “Leso”, discutiendo motivos, necesidad y la forma en que se entiende una decisión o voluntad.\"},{\"question\":\"¿Qué función cumplen las preguntas y respuestas en la historia?\",\"answer\":\"Las preguntas abren el conflicto sobre lo que la gente quiere o necesita, y las respuestas del conejo ordenan la explicación, guiando al lector hacia una comprensión final.\"},{\"question\":\"¿Cómo se resuelve el intercambio entre los personajes?\",\"answer\":\"El intercambio avanza por varias intervenciones y termina con una afirmación/explicación que aclara la intención y cierra la conversación.\"}]",1784341785,31,{"code":4,"msg":31,"data":32},"ok",{"site_id":25,"language":24,"slug":33,"title":13,"keywords":34,"description":14,"schema_data":35,"social_meta":87,"head_meta":89,"extra_data":91,"updated_unix":28},"the-wise-rabbit-mixteco-de-encino-amarillo-leso-ri-ntichi","",{"@graph":36,"@context":86},[37,54,69],{"@type":38,"itemListElement":39},"BreadcrumbList",[40,44,48,51],{"item":41,"name":42,"@type":43,"position":21},"https://docshare.wps.com","Home","ListItem",{"item":45,"name":46,"@type":43,"position":47},"https://docshare.wps.com/es/document/","Document",2,{"item":49,"name":12,"@type":43,"position":50},"https://docshare.wps.com/es/document/relatos-y-novelas/",3,{"item":52,"name":13,"@type":43,"position":53},"https://docshare.wps.com/es/document/the-wise-rabbit-mixteco-de-encino-amarillo-leso-ri-ntichi/94778/",4,{"url":52,"name":13,"@type":55,"author":56,"headline":13,"publisher":58,"fileFormat":61,"inLanguage":24,"description":14,"dateModified":62,"datePublished":63,"encodingFormat":61,"isAccessibleForFree":64,"interactionStatistic":65},"DigitalDocument",{"name":9,"@type":57},"Person",{"url":41,"name":59,"@type":60},"DocShare","Organization","application/pdf","2026-07-27","2026-07-18",true,{"@type":66,"interactionType":67,"userInteractionCount":20},"InteractionCounter",{"@type":68},"ViewAction",{"@type":70,"mainEntity":71},"FAQPage",[72,78,82],{"name":73,"@type":74,"acceptedAnswer":75},"¿De qué trata “El conejo inteligente” en el texto?","Question",{"text":76,"@type":77},"El texto presenta un relato con diálogos donde un conejo inteligente conversa con “Leso”, discutiendo motivos, necesidad y la forma en que se entiende una decisión o voluntad.","Answer",{"name":79,"@type":74,"acceptedAnswer":80},"¿Qué función cumplen las preguntas y respuestas en la historia?",{"text":81,"@type":77},"Las preguntas abren el conflicto sobre lo que la gente quiere o necesita, y las respuestas del conejo ordenan la explicación, guiando al lector hacia una comprensión final.",{"name":83,"@type":74,"acceptedAnswer":84},"¿Cómo se resuelve el intercambio entre los personajes?",{"text":85,"@type":77},"El intercambio avanza por varias intervenciones y termina con una afirmación/explicación que aclara la intención y cierra la conversación.","https://schema.org",{"og:url":52,"og:type":88,"og:title":13,"og:site_name":59,"og:description":14},"article",{"robots":90,"canonical":52},"index,follow",{"doc_id":7,"site_id":25},{"code":4,"msg":5,"data":93},[94,99,103,107,111,115,119,121,125,129],{"id":95,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":96,"show_sort_weight":97,"slug":98},39,"Cómic",60,"comic",{"id":100,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":101,"show_sort_weight":97,"slug":102},43,"Estilo de Vida","lifestyle",{"id":104,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":105,"show_sort_weight":97,"slug":106},38,"Examen","exam",{"id":108,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":109,"show_sort_weight":97,"slug":110},44,"General","general",{"id":112,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":113,"show_sort_weight":97,"slug":114},41,"Investigación e Informes","research-report",{"id":116,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":117,"show_sort_weight":97,"slug":118},37,"Literatura","literature",{"id":11,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":12,"show_sort_weight":97,"slug":120},"story-novel",{"id":122,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":123,"show_sort_weight":97,"slug":124},42,"Religión y Espiritualidad","religion-spirituality",{"id":126,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":127,"show_sort_weight":97,"slug":128},40,"Salud y Atención Médica","healthcare",{"id":130,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":131,"show_sort_weight":97,"slug":132},24,"Tecnología","technology"]