[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"doc-detail-94289-es":3,"doc-seo-94289-110":30,"detail-sidebar-cat-0-es-110":91},{"code":4,"msg":5,"data":6},0,"success",{"doc_id":7,"user_id":8,"nickname":9,"user_avatar":10,"doc_module":4,"category_id":11,"category_name":12,"doc_title":13,"doc_description":14,"doc_content":15,"file_id":16,"file_url":17,"file_type":18,"file_size":19,"view_count":20,"is_deleted":4,"is_public":21,"is_downloadable":21,"audit_status":21,"page_count":22,"language":23,"language_code":24,"site_id":25,"html_lang":24,"table_of_contents":26,"faqs":27,"seo_title":13,"seo_description":14,"update_tm":28,"read_time":29},94289,1099513958762,"Logic","https://ap-avatar.wpscdn.com/avatar/1000023916a998db790?x-image-process=image/resize,m_fixed,w_180,h_180&k=1784791008015729253",22,"Relatos y Novelas","Las aves que hicieron los arroyos y las montañas - Cuento Mixteco de Encino Amarillo","Relato tradicional mixteco que explica el origen de ríos, arroyos y montañas. Al principio del mundo todo era plano; las aves se reunieron con la intención de crear el paisaje, pero la torcaza rechazó trabajar con ellas. Por ese desacuerdo, los demás no le permitieron tomar agua. El cuento desarrolla el conflicto y la consecuencia, integrando acciones de las aves y la transformación del entorno.","Saa rí sa̱va̱ꞌa  \nyu̱vi̱ xíꞌin yukú  \nLas aves que hicieron los arroyos y las montañas  \nMixteco de Encino Amarillo  \nSaa rí sa̱va̱ꞌa yu̱vi̱ xíꞌin yukú  \nLas aves que hicieron los arroyos y las montañas  \nMixteco de Encino Amarillo  \nErnesto Altamirano Palacios, autor  \nPublicado por el  \nInstituto Lingüístico de Verano, A. C.  \nOaxaca de Juárez  \nResumen en español:  \nCuando apenas se hizo el mundo, no había ríos, montañas ni arroyos. Todo era plano.  \nLos pájaros se reunieron y decidieron crear los ríos, arroyos y montañas, pero la torcaza no quiso trabajar con ellos. Como no trabajaba con ellosno les permitieron tomar agua.  \nAsesor lingüístico: Bruce Beatham  \nAsesora de ortografía: Candice Beatham  \nCopyright © 2025, Instituto Lingüístico de Verano, A. C.  \n[http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/](http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)  \nSe puede hacer uso comercial de esta obra. Se puede adaptar y añadir algún contenido de esta obra. Sin embargo, la nueva producción solo se puede distribuir bajo una licencia igualo similar a esta. Se debe mantener el derecho de autor así como los créditos de los autores, ilustradores, etc.  \nImágenes del proyecto “Arte para la Alfabetización en México”, © 2012 por el Instituto Lingüístico de Verano, A. C. bajo CC BY-SA.  \nPrimera edición  \nLas aves que hicieron los arroyos y las montañas  \nMixteco de Encino Amarillo  \njmx 25-012 .5C  \nOaxaca de Juárez  \nTá sa̱kán kua̱ꞌa ña̱ yúví, iin nta̱a̱ nta̱a̱ va káanu̱ú‑ña̱, köo xi̱kí nii yu̱vi̱. Saá ra, nta̱taka ntiꞌi míí saa ña̱ ná kachíñu‑rí, ña̱ ná sáva̱ꞌa‑rí yukú, i̱tia xíꞌin yu̱vi̱.  \nSaá ra, ki̱xáá míí saa káchíñu‑rí, ki̱xáá‑rí sáva̱ꞌa‑rí yukú, yu̱vi̱ xíꞌin i̱tia. Suu ni̱xi̱yo iin nu̱ú saa rí köníkuni̱ kachíñu, ra xa̱ꞌá ña̱ köníkuni̱‑rí kachíñu‑rí, ka̱chi ntiꞌi ka míí saa ña̱ täxi‑rí tikuíi koꞌo‑rí.  \ṉ  \nNtiꞌi míí saa ka̱chi saá: “Täxi‑yó ti̱kuíi koꞌontiuú, chi köníchintieé táꞌan‑rí xíꞌin‑yó ña̱ ná sáva̱ꞌa‑yó yu̱vi̱ xíꞌin i̱tia.”  \nRa ña̱ ikán ntiꞌi tá xíni ntiꞌi ka míí saa míí ntiuúña̱ ñúꞌu‑rí xíꞌi‑rí ti̱kuíi, táxín ñaꞌá‑rí.  \nSuu xa̱ku ntáꞌvi míí ntiuú nú‑rí ñ ná taxi‑rí koꞌo‑rí míí ti̱kuíi, suu ka̱chi míí saa saá xíꞌin‑rí:  \n―Xaꞌá ña köníkuni‑ntó kachíñu‑ntó xíꞌin‑ntu ña  \ṉ ̱ ̱ ̱ ̱  \nná kuaꞌa yu̱vi̱ xíꞌin i̱tia, täxi‑ntu̱ ti̱kuíi koꞌo‑ntó.  \nÑ ikán kúú‑ñ ña̱ köxíꞌi míí ntiuú ti̱kuíi tá ntuví. Ntiꞌi ná kuni‑yó‑rí, ra tá ínaá ni̱ꞌi ka, ra xa̱ñúꞌu‑rí xíꞌi‑rí ti̱kuíi, ra tá xa̱ xíni‑rí va̱xi sava ka míí saa, xínu̱‑rí kua̱ꞌa̱n‑rí, chi köo ichí‑rí koꞌo‑rí ti̱kuíixaꞌá ña köníkachíñu‑rí.  \ṉ ̱  \nEste libro fue producido con Bloom, software que facilita la producción de libros dealfabetización [http://www.bloomlibrary.org](http://www.bloomlibrary.org)","cbCaiei0RSgJMKaq","https://ap.wps.com/l/cbCaiei0RSgJMKaq","pdf",2539764,3,1,10,"Spanish","es",110,"# Resumen en español\n## Origen del mundo y del paisaje\n## La decisión de las aves y la torcaza","[{\"question\":\"¿Qué idea tienen las aves al reunirse?\",\"answer\":\"Quieren crear los ríos, arroyos y montañas cuando apenas se hizo el mundo y todo era plano.\"},{\"question\":\"¿Por qué la torcaza no puede tomar agua?\",\"answer\":\"Porque no quiso trabajar con las demás aves para construir el paisaje; por ese motivo, no se le permitió tomar agua.\"},{\"question\":\"¿Qué elementos naturales explica el cuento como resultado de la acción de las aves?\",\"answer\":\"Ríos, montañas y arroyos, presentados como parte de la creación del mundo inicial.\"}]",1784339219,15,{"code":4,"msg":31,"data":32},"ok",{"site_id":25,"language":24,"slug":33,"title":13,"keywords":34,"description":14,"schema_data":35,"social_meta":86,"head_meta":88,"extra_data":90,"updated_unix":28},"the-birds-that-made-the-streams-and-mountains-mixteco-de-encino-amarillo-story","",{"@graph":36,"@context":85},[37,53,68],{"@type":38,"itemListElement":39},"BreadcrumbList",[40,44,48,50],{"item":41,"name":42,"@type":43,"position":21},"https://docshare.wps.com","Home","ListItem",{"item":45,"name":46,"@type":43,"position":47},"https://docshare.wps.com/es/document/","Document",2,{"item":49,"name":12,"@type":43,"position":20},"https://docshare.wps.com/es/document/relatos-y-novelas/",{"item":51,"name":13,"@type":43,"position":52},"https://docshare.wps.com/es/document/the-birds-that-made-the-streams-and-mountains-mixteco-de-encino-amarillo-story/94289/",4,{"url":51,"name":13,"@type":54,"author":55,"headline":13,"publisher":57,"fileFormat":60,"inLanguage":24,"description":14,"dateModified":61,"datePublished":62,"encodingFormat":60,"isAccessibleForFree":63,"interactionStatistic":64},"DigitalDocument",{"name":9,"@type":56},"Person",{"url":41,"name":58,"@type":59},"DocShare","Organization","application/pdf","2026-07-27","2026-07-18",true,{"@type":65,"interactionType":66,"userInteractionCount":20},"InteractionCounter",{"@type":67},"ViewAction",{"@type":69,"mainEntity":70},"FAQPage",[71,77,81],{"name":72,"@type":73,"acceptedAnswer":74},"¿Qué idea tienen las aves al reunirse?","Question",{"text":75,"@type":76},"Quieren crear los ríos, arroyos y montañas cuando apenas se hizo el mundo y todo era plano.","Answer",{"name":78,"@type":73,"acceptedAnswer":79},"¿Por qué la torcaza no puede tomar agua?",{"text":80,"@type":76},"Porque no quiso trabajar con las demás aves para construir el paisaje; por ese motivo, no se le permitió tomar agua.",{"name":82,"@type":73,"acceptedAnswer":83},"¿Qué elementos naturales explica el cuento como resultado de la acción de las aves?",{"text":84,"@type":76},"Ríos, montañas y arroyos, presentados como parte de la creación del mundo inicial.","https://schema.org",{"og:url":51,"og:type":87,"og:title":13,"og:site_name":58,"og:description":14},"article",{"robots":89,"canonical":51},"index,follow",{"doc_id":7,"site_id":25},{"code":4,"msg":5,"data":92},[93,98,102,106,110,114,118,120,124,128],{"id":94,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":95,"show_sort_weight":96,"slug":97},39,"Cómic",60,"comic",{"id":99,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":100,"show_sort_weight":96,"slug":101},43,"Estilo de Vida","lifestyle",{"id":103,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":104,"show_sort_weight":96,"slug":105},38,"Examen","exam",{"id":107,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":108,"show_sort_weight":96,"slug":109},44,"General","general",{"id":111,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":112,"show_sort_weight":96,"slug":113},41,"Investigación e Informes","research-report",{"id":115,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":116,"show_sort_weight":96,"slug":117},37,"Literatura","literature",{"id":11,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":12,"show_sort_weight":96,"slug":119},"story-novel",{"id":121,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":122,"show_sort_weight":96,"slug":123},42,"Religión y Espiritualidad","religion-spirituality",{"id":125,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":126,"show_sort_weight":96,"slug":127},40,"Salud y Atención Médica","healthcare",{"id":129,"doc_module":4,"doc_module_name":46,"category_name":130,"show_sort_weight":96,"slug":131},24,"Tecnología","technology"]